Çikaqolu filosof Frensis Fukuyama “Böyük sınma” adlı kitabında bəşər tarixini üç sosial formasiyaya bölür: natural dövr, sənaye dövrü və informasiya dövrü. Sonuncunu “üçüncü dalğa”, “informasiya əsri”, “postindustrial era” da adlandırırlar elmi-kütləvi ədəbiyyatda.
İnformasiya dövrünün özəllikləri geniş araşdırma mövzusudur, bu barədə çoxlu əsərlər yazılıb və yazılmaqdadır, onu fəlakət kimi qarşılayanlar da var, bunun əksini düşünənlər də.
F.Fukuyama adı çəkilən həmin əsərində bir dövrdən başqa dövrə keçidin böyük sınmalarla izləndiyini yazır. Məsələn, natural dövrdə ovçuluqla və ya əkinçiliklə məşğul olan icma insanının nizamlı bir həyatı yox idi, yeni sənaye dövrünün 8 və ya 10 saatlıq iş bölgüsü öz növbəsində yeni sosial münasibətlər doğurmuş, insanların həyatında fabrik və şəhər ritmi böyük sınmalara səbəb olmuşdu. İnformasiyaya əsaslanan yeni sənaye dövrü daha mürəkkəbdir, insanların buna uyğunlaşması çətindir, nəticədə daha fərqli sınmalar baş verir. F.Fukuyamaya görə, əməyin mahiyyətinin dəyişməsi, fiziki əməyin zehni əməklə əvəzlənməsi, məsələn, milyonlarla qadına iş imkanları yaratmışdı və ənənəvi ailə dünyagörüşünü aradan qaldırmışdı. Yəni, informatika dövrünün meydana gəldiyi 60-cı illərdən başlayaraq Amerikada və Avropada belə olmuşdur.
Dolayısıyla, informasiya dövrünün qanunları amansızdır, köhnə dövrün qanunları ilə bir araya sığmamaqdadır, o, yeni münasibətləri labüd qılmaqdadır.
Bu qlobal dəyişmələrin xarakterini bilmədən ətrafımızda baş verənləri anlamağımız çətin olardı. Bəli, “Üçüncü dalğa”nın təsiri Azərbaycan toplumundan yan keçməməkdədir. Böyük sınmanın izlərini biz öz cəmiyyətimizdə görməyə bilmərik. Çox tez-tez olur, bu və ya digər hadisələrin nə üçün baş verdiyini izah etməkdə çətinlik çəkirik. İnformatika erasının insanı interşəxsiyyətdir, virtual kimliyi var, çoxparametrlidir. Onların nisbəti Azərbaycan toplumunda da get-gedə artmaqdadır. Bunun pis və ya yaxşı olmasıyla işim yoxdur, sadəcə bunun bir reallıq olduğunu diqqətə çatdırmaq istəyirəm.
Lakin mənim fikrimcə, Azərbaycan cəmiyyətində baş verən prosesləri başa düşməkdən ötrü “böyük sınma”yla yanaşı olaraq bəzi “lokal sınmaları” da diqqətə almalıyıq.
1920-ci ilə qədər şərq, müsəlman və türk dünyasından zorla qoparılmağımız (əlifbanın dəyişdirilməsi, dinin yasaq edilməsi, çadranın atılması, əski dövrə bağlı ziyalıların repressiyaya uğradılması və s.) və 70 il sonra Sovet imperiya zindanından çıxaraq amansız bazar iqtisadiyyatına keçid milli psixologiyamızda və mentalitetimizdə böyük sınmalara yol açmışdır ki, bunun reablitasiyası üçün ilk növbədə prosesin dərk edilməsi lazımdır.
İstər yaşlı, istərsə gənc nəsildən olan insanlar zamanın nəbzini tutmaqda, nələr baş verdiyinin mahiyyətini anlamaqda çətinlik çəkir, bu səbəbə görə izaholunmaz intiharların sayı bu qədər çoxdur, cavabsız suallar gözlənilməz xəstəlik və kriminal partlayış şəklində üzə çıxır. Mənasız şənlik və çal-çağır əhval-ruhiyyəsi bu çaşqınlığı və anlaşılmazlığı pərdələmək üçündür. Ziyalılar mövcud durumdan çıxış yolunu göstərməkdə aciz olduqca, şeytanın əsgərləri – falçılar və görücülər gizlənmiş olduqları tarixin qara dəliklərindən çıxmağa və meydan sulamağa başlayırlar. Çaışqınlıq növbəti fəalkətləri doğurur.